Z artykułu dowiesz się:
- kiedy rozpowszechnianie wizerunku w transmisji na żywo wymaga zgody, a kiedy nie,
- czym różni się zezwolenie z prawa autorskiego od podstawy przetwarzania danych w RODO,
- jak postępować z wizerunkiem prelegentów, pracowników, dzieci i uczestników wydarzeń,
- jak kadrowanie i ustawienie kamery ograniczają ryzyko prawne,
- jakie zasady obowiązują przy transmisjach nabożeństw i ochronie wizerunku wiernych.
„Rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej”. Tak zaczyna się art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych i od tego zdania warto zaczynać planowanie każdej transmisji na żywo z miejsca, w którym są ludzie. Transmisja jest rozpowszechnianiem w najczystszej postaci: obraz trafia jednocześnie do nieograniczonej liczby odbiorców, a jeśli zostaje nagrany, może krążyć latami. Organizator konferencji, szkolenia, festynu czy nabożeństwa musi więc wiedzieć, kogo pokazuje, na jakiej podstawie i jak zminimalizować to, czego pokazywać nie musi.
Dwa przepisy, dwie zgody
Wizerunek w transmisji podlega jednocześnie dwóm reżimom prawnym, które łatwo pomylić. Pierwszy to prawo autorskie. Art. 81 wymaga zezwolenia na rozpowszechnianie wizerunku, ale przewiduje wyjątki: zezwolenie nie jest potrzebne, gdy osoba otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie, gdy chodzi o osobę powszechnie znaną, a wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, oraz gdy osoba stanowi jedynie szczegół całości, takiej jak zgromadzenie, krajobraz czy publiczna impreza. Kluczowe jest słowo „jedynie”. Uczestnik widoczny w szerokim planie sali jest zwykle szczegółem całości, ale ten sam uczestnik pokazany w zbliżeniu, gdy zadaje pytanie, staje się głównym elementem kadru i wyjątek przestaje działać.
Drugi reżim to RODO. Wizerunek pozwalający zidentyfikować osobę jest daną osobową, a jego przetwarzanie wymaga podstawy prawnej z art. 6 rozporządzenia: najczęściej zgody albo prawnie uzasadnionego interesu administratora. Niezależnie od podstawy organizator musi poinformować uczestników o przetwarzaniu, zgodnie z art. 13: kto jest administratorem, w jakim celu nagrywa i transmituje, jak długo przechowuje nagrania i jakie prawa przysługują uczestnikom. Zezwolenie z prawa autorskiego i zgoda w rozumieniu RODO to dwie różne rzeczy, choć w praktyce często zbiera się je jednym formularzem.
Przypadek: konferencja branżowa
Prelegent to najprostszy przypadek, pod warunkiem, że sprawę załatwi się przed wydarzeniem. Umowa lub regulamin dla prelegentów powinny obejmować zezwolenie na rozpowszechnianie wizerunku w transmisji i nagraniu, a także licencję na samo wystąpienie. Wykład i prezentacja mogą być utworami w rozumieniu prawa autorskiego, więc do ich transmisji i udostępnienia nagrania potrzebna jest zgoda na korzystanie z utworu, a nie tylko na pokazanie twarzy.
Uczestnicy to przypadek trudniejszy. Szeroki plan sali z publicznością zwykle mieści się w wyjątku dotyczącym szczegółu całości, ale sesja pytań, zbliżenia na reakcje czy ujęcia networkingu już nie. Praktyczne rozwiązania są proste: informacja o transmisji w regulaminie i formularzu rejestracji, tablice przy wejściu do sali, wydzielone miejsca poza kadrem kamery i oznaczenie osób, które nie chcą być filmowane, na przykład smyczą w innym kolorze. Pytania z sali najlepiej zbierać przez aplikację lub kartki odczytywane przez moderatora, a mikrofon dla publiczności podawać z uprzedzeniem, że osoba pytająca będzie w transmisji.
Przypadek: szkolenie wewnętrzne
Transmisja szkolenia dla pracowników wydaje się bezpieczniejsza, bo odbywa się „w firmie”. Tymczasem właśnie tu zgoda bywa najsłabszą podstawą prawną. RODO zakłada, że zgoda musi być dobrowolna, a w relacji pracodawca-pracownik trudno o to przy wyraźnej nierównowadze stron. Bezpieczniej oprzeć transmisję na prawnie uzasadnionym interesie, ograniczyć dostęp do zalogowanych pracowników zamiast transmisji publicznej, z góry określić czas przechowywania nagrania i zadbać, by uczestnicy, którzy nie chcą być widoczni, mogli siedzieć poza kadrem albo wyłączyć kamerę przy udziale zdalnym.
Przypadek: impreza plenerowa
Festyn, jarmark czy koncert plenerowy to sytuacja, w której wyjątek dla „publicznej imprezy” działa najszerzej. Uczestnicy widoczni w tłumie są szczegółem całości, a przy wydarzeniach otwartych trudno wymagać indywidualnych zgód. Ograniczenia pojawiają się przy zbliżeniach i przy dzieciach. Dziecko pokazane w zbliżeniu, na przykład podczas występu na scenie, nie jest już szczegółem tłumu, a zezwolenie na rozpowszechnianie jego wizerunku wyrażają rodzice lub opiekunowie. Przy występach dzieci zgody warto zebrać wcześniej, za pośrednictwem szkoły, przedszkola czy klubu, a operatorowi kamery jasno przekazać, kogo i w jakich planach może pokazywać.
Jak informować uczestników
Obowiązek informacyjny nie musi oznaczać kartki z drobnym drukiem przyklejonej przy drzwiach. Europejska Rada Ochrony Danych w wytycznych dotyczących przetwarzania danych przez urządzenia wideo zaleca podejście warstwowe. Pierwsza warstwa to czytelna tablica w miejscu, w którym uczestnik wchodzi w zasięg kamery, z najważniejszymi informacjami: kto nagrywa, w jakim celu, gdzie trafia obraz i jak skontaktować się z administratorem. Druga warstwa to pełna klauzula informacyjna, dostępna na stronie wydarzenia, w regulaminie albo pod kodem QR umieszczonym na tablicy.
Przy wydarzeniach z rejestracją warto dodać informację o transmisji już w formularzu zapisu, a na początku transmisji pokazać planszę lub poprosić moderatora o krótki komunikat. Uczestnik, który wie z wyprzedzeniem, że wydarzenie będzie transmitowane, może sam zdecydować, gdzie usiąść, a organizator ma dowód, że informacja została przekazana.
Co grozi za naruszenie?
Osoba, której wizerunek rozpowszechniono bez wymaganego zezwolenia, może na podstawie prawa autorskiego żądać zaniechania naruszenia, usunięcia jego skutków, na przykład przez usunięcie nagrania, oraz zadośćuczynienia pieniężnego. Naruszenie zasad RODO może dodatkowo skończyć się skargą do organu nadzorczego, karą administracyjną, która w najpoważniejszych przypadkach sięga 20 mln euro lub 4% światowego obrotu, oraz roszczeniem o odszkodowanie. W praktyce większość sporów zaczyna się od prośby o usunięcie nagrania, więc procedura szybkiego reagowania na takie prośby jest równie ważna jak same zgody.
Kadr jako narzędzie ochrony
Najskuteczniejsza ochrona wizerunku nie wynika z formularzy, tylko z ustawienia kamery. Kamera skierowana na scenę, mównicę czy ołtarz, a nie na widownię, z góry ogranicza liczbę osób, które w ogóle trafiają do kadru. Kamera ustawiona z tyłu sali pokazuje uczestników od tyłu, co znacznie utrudnia ich identyfikację. Przy kamerach PTZ można zapisać tylko te pozycje, które obejmują scenę, i nie tworzyć presetów na widownię, a w programie do transmisji przygotować planszę zastępczą na moment, gdy w kadrze pojawi się coś nieprzewidzianego.
Drugim narzędziem jest czas. Transmisja na żywo bez archiwum to zupełnie inna sytuacja niż nagranie dostępne bez ograniczeń. Organizator powinien z góry zdecydować, czy nagranie zostaje opublikowane, na jak długo i komu jest udostępniane, a uczestników poinformować o tym przed wydarzeniem.
Transmisje nabożeństw a ochrona wizerunku wiernych
Transmisja z kościoła ma szczególną cechę, której nie mają konferencje. Nagranie osoby uczestniczącej w nabożeństwie może ujawniać jej przekonania religijne, a RODO zalicza je w art. 9 do szczególnych kategorii danych osobowych, chronionych mocniej niż zwykły wizerunek. Kościół katolicki w Polsce, korzystając z art. 91 RODO, stosuje własne przepisy o ochronie danych i ma własny organ nadzorczy, Kościelnego Inspektora Ochrony Danych. Transmisje Mszy reguluje dodatkowo dekret ogólny Konferencji Episkopatu Polski w sprawie występowania duchownych i niektórych wiernych w mediach, przyjęty w październiku 2022 r. Zgodnie z nim Msze można transmitować wyłącznie na żywo i nie wolno ich retransmitować, a odpowiedzialny za emisję ma zadbać, by ewentualny zapis nie był powszechnie dostępny. Udostępnić można natomiast fragment, na przykład homilię. Ten sam dekret przypomina o obowiązku przestrzegania przepisów o ochronie wizerunku i danych osobowych.
W praktyce oznacza to trzy zasady. Kamera obejmuje prezbiterium, czyli ołtarz, ambonę i celebransa, a nie ławki. Kamera zawieszona na chórze pokazuje wiernych co najwyżej od tyłu i z daleka. Wierni są informowani o transmisji, przez tablicę przy wejściu i ogłoszenia parafialne. Przy uroczystościach z udziałem dzieci, jak Pierwsza Komunia, rodzice powinni wiedzieć z wyprzedzeniem, co obejmuje kadr.
Te zasady łatwiej realizować, gdy sprzęt od początku dobiera się pod konkretną świątynię. AirMAX, operator telekomunikacyjny, który instaluje systemy transmisji Mszy online, dobiera kamerę do miejsca montażu i warunków w kościele, a gdy parafia potrzebuje zdalnej zmiany kadru, rozważa kamerę PTZ. W takiej kamerze można zapisać wyłącznie pozycje obejmujące prezbiterium. Transmisja trafia do odtwarzacza na stronie parafii, bez reklam, co pozwala parafii panować nad tym, gdzie i jak jest dostępna. Szczegóły wdrożenia, w tym możliwości automatycznej transmisji bez operatora, a także osiem diecezji objętych usługą wymienia strona https://airmax.pl/transmisja-mszy przeznaczona dla parafii.
Najczęściej zadawane pytania
Czy na transmisję z konferencji potrzebna jest zgoda każdego uczestnika?
Nie zawsze. Osoby widoczne w szerokim planie sali zwykle stanowią szczegół całości, a na rozpowszechnianie takiego wizerunku art. 81 prawa autorskiego nie wymaga zezwolenia. Zbliżenia na konkretne osoby, na przykład podczas zadawania pytań, wymagają już ich zgody, a organizator i tak musi poinformować uczestników o przetwarzaniu danych.
Czy wizerunek jest daną osobową w rozumieniu RODO?
Tak, jeśli pozwala zidentyfikować osobę. Jego transmisja wymaga wtedy podstawy prawnej z art. 6 RODO, najczęściej zgody lub prawnie uzasadnionego interesu, oraz spełnienia obowiązku informacyjnego.
Jaka zgoda jest potrzebna od prelegenta?
Zezwolenie na rozpowszechnianie wizerunku oraz licencja na wykorzystanie wystąpienia i prezentacji, które mogą być utworami w rozumieniu prawa autorskiego. Obie kwestie warto uregulować w umowie lub regulaminie dla prelegentów przed wydarzeniem.
Czy można transmitować szkolenie z udziałem pracowników?
Można, ale zgoda pracownika bywa słabą podstawą prawną ze względu na zależność od pracodawcy. Bezpieczniej oprzeć się na prawnie uzasadnionym interesie, ograniczyć dostęp do transmisji, określić czas przechowywania nagrania i umożliwić pracownikom pozostanie poza kadrem.
Kto wyraża zgodę na pokazanie dziecka w transmisji?
Rodzice lub opiekunowie prawni. Dziecko w tłumie może być szczegółem całości, ale w zbliżeniu, na przykład podczas występu, potrzebne jest zezwolenie opiekunów, najlepiej zebrane z wyprzedzeniem.
Czy nagranie Mszy można zostawić w internecie?
Według dekretu ogólnego Konferencji Episkopatu Polski Msze transmituje się wyłącznie na żywo, bez retransmisji, a ewentualny zapis nie może być powszechnie dostępny. Udostępnić można fragment, na przykład homilię.
Jak ograniczyć ryzyko związane z wizerunkiem podczas transmisji?
Przede wszystkim kadrem: kamera skierowana na scenę lub ołtarz, ustawiona tak, by widownia była widoczna z tyłu lub wcale, i presety kamery PTZ obejmujące tylko te miejsca. Do tego informacja o transmisji przy wejściu i w zaproszeniu oraz jasno określony czas przechowywania nagrań.
